ဆရာႀကီး ဦးဦးသာထြန္းကုိ ရခိုင္ျပည္နယ္၊ ေျမာက္ဦးၿမိဳ႕ ေညာင္ပင္စ်ီး႐ြာ အနီး အဖ ဦးေကာင္းစံ႐ႊီ၊ အမိ ေဒၚေအာင္ြ႔ြကဇံ႐ုိ႕မွ ၁၉၁၇ ခု၊ ႏိုဝင္ဘာလ ၂၃ ရက္၊ ေသာၾကာနိန္႕တြင္ ဖြားျမင္ခသည္။ တဦးတည္းေသာသား ျဖစ္သည္။ ငယ္စဥ္မွ စ၍ အဘိုးျဖစ္သူ ရာဇဝင္ ဆရာႀကီး ဦးသာထြန္းေအာင္က ရခိုင္ ရာဇဝင္၊ ဆီးက်မ္း၊ နကၡတ္က်မ္း၊ ပူရာဏ္က်မ္းမ်ားအား ႏုတ္တိုက္အာဂံု သင္ၾကား ပီးခသည္။ နဝမတန္းတြင္ ပညာသင္ ၾကားနီစဥ္ ဖခင္ ကြယ္လြန္ေသာေၾကာင့္ ေက်ာင္းထြက္လိုက္ရၿပီး ရဟန္း ပုဂၢိဳလ္႐ုိ႕ထံတြင္ သကၠဋ၊ ပါဠိ၊ သမိုင္း၊ အင္း၊ ေဗဒင္ႏွင့္ အျခား ေလာကီ ပညာရပ္မ်ားကို သင္ၾကား ေလ့လာ ဆည္းပူးခသည္။

၁၉၅ဝ ခုႏွစ္မွ ၁၉၅၅ ခုႏွစ္ထိ မူလတန္း ေက်ာင္းဆရာ အျဖစ္ ဝင္ေရာက္ လုပ္ကိုင္ခၿပီး၊ ၁၉၅၅ ခုႏွစ္မွ ၁၉၇၇ ခုႏွစ္ထိ ေျမာက္ဦးၿမိဳ႕ ေရွးေဟာင္း သုေတသန ဌာနခြဲတြင္ ရခိုင္ ျမန္မာ ပ႑ိတ္ အျဖစ္ တာဝန္ ထမ္းေဆာင္ခသည္။ ယခုလက္ဟိ ေျမာက္ဦး ေရွးေဟာင္း သုေတသန ျပတိုက္ႀကီးသည္ ဆရာႀကီး စုေဆာင္း တည္ေဆာက္ခေသာ ျပတုိက္ႀကီး ျဖစ္သည္။

၁၉၇၇ ခုႏွစ္ မွ ၁၉၈၃ ခုႏွစ္ထိ ေျမာက္ဦးၿမိဳ႕ ေရွးေဟာင္း သုေတသန ဌာနခြဲတြင္ အၾကံပီး ပုဂၢိဳလ္ အျဖစ္ ဆက္လက္ တာဝန္ ထမ္းေဆာင္ခသည္။

၁၉၈ဝ ခုႏွစ္မွ ၁၉၈၃ ခုႏွစ္ထိ တူးေဖာ္ခေသာ ရခိုင္ ေဝသာလီၿမိဳ႕ေဟာင္း တူးေဖာ္မႈ လုပ္ငန္းတြင္ ကိုယ္တိုင္ကိုယ္က် ပါဝင္ တူးေဖာ္ ေဆာင္႐ြက္ခသည္။

ေျမာက္ဦးၿမိဳ႕ ဘုရားသမိုင္း (၁၃ဝ၁ ခုႏွစ္ ပုံႏွိပ္)၊ ဦးရာဇ္ ေတာင္ ဘုရား သမိုင္းက်မ္း ျပင္ဆင္ ျဖည့္စြက္ခ်က္ (ပံုႏိွပ္) (၁၉၅၂ - ၅၃)၊ ရကၡိဳင္ အမ်ိဳးသမီး သူရဲေကာင္း အတၳဳပတၲိ (၁၉၅၃ - ၅၄) (ပံုႏိွပ္)၊ ရကၡိဳင္ ရာဇဝင္ သေခၤပက်မ္း (၁၉၅၄ - ၅၅) ပံုႏွိပ္၊ ဝသဲ ဘုရားသမိုင္း (ပံုႏွိပ္)၊ ရွင္သတ္ ဘုရားသမိုင္း (ပံုႏွိပ္) မ်ားအား ပံုႏွိပ္ ထုတ္ဝီခသည္။ ရကၡိဳင္ ကဗ်ာေပါင္းခ်ဳပ္၊ ရကၡိဳင္ ရာဇဝင္ ဘာသာျပန္၊ ရကၡိဳင္ဒဂၤါးမ်ား (ဘာသာျပန္)၊ ရကၡိဳင္ ဓာတ္ေတာ္ဘုရား ေစတီမ်ားႏွင့္ ေျမာက္ဦးၿမိဳ႕ တန္းခိုးႀကီး ဘုရားမ်ား၊ သမိုင္း က်မ္းစာမ်ားကို ေရးသား ျပဳစုၿပီး ဘ႑ာေရး ဝန္ႀကီး ဆာဦးထြန္းေအာင္ေက်ာ္ ထံတြင္ အပ္ခသည္။

အံေတာ္သိမ္ ဘုရားသမိုင္းက်မ္း၊ သဲထက္ ဘုရားသမိုင္း၊ ထီးေတာ္မိုး ဘုရားသမိုင္း၊ ေဘာင္းဒြတ္နတ္ေတာင္ ဘုရားသမိုင္း၊ ေဝသာလီ ဘုရားႀကီးသမိုင္း၊ သိမ္ေတာ္ႀကီး ဘုရားသမိုင္း၊ မဟာထီး ဘုရားသမိုင္း၊ ပါးေတာ္ ဘုရားသမိုင္း၊ ဘုရားေပၚ ဘုရားသမိုင္း၊ သွ်စ္ေသာင္း ဘုရားသမိုင္း၊ မဂၤလာ ဓာတ္ေ႐ႊကူ ဘုရားသမိုင္းမ်ားကို လကၤာ စကားေျပ ေမာ္ကြန္း စသည့္တုိ႕ျဖင့္ ေရးသား ထုတ္ေဝခဲ့သည္။

ဓညဝတီ မဂၢင္း စာတည္း၊ အယ္ဒီတာ အျဖစ္ တာဝန္ယူ ထုတ္ေဝခဲ့သည္။ ဓညဝတီ စာေစာင္၊ ဓညဝတီ မဂၢဇင္း၊ ရခိုင္တန္ေဆာင္ မဂၢဇင္း၊ မႏၱေလး ျပည္သူ႕ဂ်ာနယ္၊ ရန္ကုန္ မဂၢဇင္း၊ စံုေထာက္ မဂၢဇင္း၊ ယဥ္ေက်းမႈ စာေစာင္၊ ရခိုင္ မဂၢဇင္း၊ စစ္ေတြ ေကာလိပ္ မဂၢဇင္း၊ ရခိုင္ ျပည္နယ္ စာေစာင္၊ ဝရာဇ္ေျမ မဂၢဇင္းမ်ားတြင္ ဦးဦးသာထြန္း၊ ဦးသူရိယ အစဟိေသာ ကေလာင္ အမည္မ်ားျဖင့္ ေဆာင္းပါးမ်ား ေရးသားခသည္။

ၿမိဳ႕ေစာင့္နတ္ ေဒဝတာဗလီ ပူေဇာ္က်မ္း၊ အဥၨန နိဒါန္း ဆီးက်မ္း၊ ရခုိင္စည္ ျပဳလုပ္ပံုႏွင့္ တီးကြက္၊ တီးလုံးမ်ား၊ ကဗ်ာမ်ား စုေပါင္း စာတမ္း၊ ရခိုင္ ထိမ္းျမားမဂၤလာ ပန္းတ်ား တီးလံုး၊ တီးကြက္ႏွင့္ ျပဳလုပ္ပံု အတိုင္းအတာ စာတမ္း၊ ရခိုင္ သတ္ပံု သတ္ၫႊန္းခြဲထားျခင္း အဓိပၸာယ္ထြက္ပံု စာတမ္း၊ ရခိုင္ပလြီ (ၿပြီ) အမ်ိဳးမ်ိဳး ျပဳလုပ္ပံု အတိုင္းအတာ စာတမ္း၊ သွ်ိဳင္ဒိုင္၊ ေကာက္ဦးဆြမ္းတင္၊ ပုိးဝါ၊ ဗုဒၶ ပူဇနိယ ဆီမီးခြက္ အက၊ ေတးျခင္းကဗ်ာ စသည္႐ုိ႕ကုိ ေရးသား ျပဳစုခသည္။

ဆင္ယင္ ထံုးဖြဲ႕မႈက်မ္း (မူၾကမ္း)၊ ရခိုင္ ရာဇဝင္ (မူၾကမ္း)၊ ရခိုင္အကၡရာ ဆင္းသက္လာပံုက်မ္း (မူၾကမ္း)၊ ရခိုင္ ေက်ာက္စာ ေပါင္းခ်ဳပ္က်မ္း (မူၾကမ္း)၊ ရခိုင္ဘုရင္ သမိုင္းက်မ္း (မူၾကမ္း)၊ ရခိုင္သား ေဒါင္းမာတင္ (မူၾကမ္း)၊ သွ်င္ျမဝါက်မ္း (မူၾကမ္း)၊ ရခိုင္မင္းသမီး ဧခ်င္း ယွင္းလင္းခ်က္ (မူၾကမ္း)၊ ဗ်ာလစာတမ္း (မူၾကမ္း)၊ ေက်ာက္ေတာ္ၿမိဳ႕ ေသလာဂီရီ ေမာပဗၺတ ေတာင္ျခီရင္းမွ တိြ႕ခရေသာ ေက်ာက္ဆစ္လက္ရာမ်ား သုေတသနျပဳခ်က္ (မူၾကမ္း) စသည္႐ုိ႕ကို ေရးသား ျပဳစုခသည္။

ၾသစေၾတးလ်ႏိုင္ငံ အမ်ိဳးသား တကၠသိုလ္ သုေတသီ PAMELA GUTMAN ၏ ANCIENT ARAKAN က်မ္း ျပဳစုစဥ္တြင္ လည္းေကာင္း၊ ျပင္သစ္ႏိုင္ငံ၊ ပါရီၿမိဳ႕မွ ပါေမာကၡ ေရာဖတ္ဆာဗ္ရ္ (BERNOT) အတြက္ ရခိုင္ပံုျပင္ လိပ္ကန္ဖာမ ဝတၴဳႏွင့္ က်ီးျဖဴ႐ြာ စာတမ္းမ်ားကို လည္းေကာင္း၊ ျပင္သစ္ႏိုင္ငံ ပါေမာကၡ ဦးလွသိန္း (ေခၚ) ဂြ်န္န္အိုကဲလ္ဖို႕၏ ေစတီ အေဆာက္အအံုႏွင့္ နန္း အေဆာက္အအံု စာတမ္းကို လည္းေကာင္း၊ အေမရိကန္ႏိုင္ငံ အာယွေဖာင္ေဒးယွိန္း အတြင္းေရးမွဴး ေဒးဗစ္စတိမ္းဗာစ္၏ ေဝသာလီ ေက်ာက္႐ုပ္တု ဆင္းတုမ်ား၏ ႏွစ္ေပါင္း ၾကာေညာင္းမႈအား တိုင္းတာမႈ စာတမ္းကို လည္းေကာင္း၊ ဂ်ပန္ႏိုင္ငံ ပါေမာကၡ အိုႏို တိုရ႐ူႏွင့္ ရခိုင္ စကားေျပာ လီယူလီသိမ္း အသံထြက္ပုံ စာတမ္းႏွင့္ ေဘာင္းဒြတ္ အရပ္တြင္ ဟိေသာ ဒတ္ခ်္ ေကာင္ဆယ္လာ အေဆာက္အအံု ပံုစံႏွင့္ ကူးသန္း ေရာင္းဝယ္ခပုံ စာတမ္းကို လည္းေကာင္း ေရးသား ျပဳစုရာတြင္ ကူညီခသည္။

ႏိုင္ငံေတာ္ အစိုးရ ယဥ္ေက်းမႈ ဌာနႏွင့္ အျခား ပုဂၢိဳလ္႐ုိ႔ကိုလည္း ဆရာႀကီးသည္ ကူညီပီးခသည္။ ဦးမင္းႏိုင္၏ ျပည္ေထာင္စု အကပေဒသာ စာအုပ္ (၁၉၅၉)၊ ရခိုင္ တိုင္းရင္းသား လူမ်ိဳး ျဖစ္စဥ္ႏွင့္ ဓေလ့ထံုးစံမ်ား စာအုပ္၊ တိုင္းရင္းသား ယဥ္ေက်းမႈ ႐ိုးရာ ဓေလ့ထံုးစံမ်ား၊ ရခိုင္ျပည္နယ္ ဘ႑ာတိုက္ႀကီးမ်ားက်မ္း၊ ရခိုင္႐ိုးရာ စည္ေတာ္ႏွင့္ တူရိယာ တီးကြက္မ်ား စာတမ္း၊ ျမန္မာ ေဝါဟာရ အဘိဓာန္က်မ္း ျပဳစုစဥ္ ေဝါဟာရ စာလံုးမ်ား ျပဳစုၿပီး ပီးပုိ႕ျခင္း၊ ရခိုင္ ေဝါဟာရ အဘိဓာန္ ျပဳစုစဥ္ ေဝါဟာရ စာလံုးမ်ားႏွင့္ အဓိပၸါယ္ ဖြင့္ဆိုခ်က္၊ က်မ္း ကိုးကားခ်က္မ်ား စာအုပ္ ျပဳစုျခင္း၊ ၁၉၇၆ - ၇၇ ခု ရခိုင္ျပည္နယ္နိန္႕၊ ရခိုင္ျပည္နယ္၊ တံဆိပ္၊ ရခိုင္႐ိုးရာ က်ား/မ ဝတ္စံု စာတမ္း၊ ရခိုင္ျပည္နယ္ ျဖစ္စဥ္သမိုင္း၊ ေျမာက္ဦးလမ္းၫႊန္ စသည္႐ို႕ကို ပါဝင္ ကူညီ ေရးသား ျပဳစုခသည္။

အထက္တန္း ပညာ ဦးစီးဌာန ၫႊန္ခ်ဳပ္ (ျငိမ္း) ပါေမာကၡ ဦးစံသာေအာင္ အတြက္လည္း ၁၉၇၂ ခု အဘိဓမၼာ ေကာက္ႏုတ္ခ်က္ ပုရပိုက္ကို မိုက္ခ႐ိုဖလင္ ႐ိုက္ႏွိပ္ရန္ အတြက္ လည္းေကာင္း၊ ဂ(က)ဝိက႑ ပါသဏက်မ္း ပီမူကို မိုက္ခ႐ိုဖလင္ ႐ိုက္ႏိုင္ရန္ လည္းေကာင္း၊ လွ်ိဳဝွက္ေက်ာက္စာ ဂဏန္းေရးနည္း ပီမူကုိ မုိက္က႐ိုဖလင္ ႐ုိက္ရန္ လည္းေကာင္း၊ ေအဒီ ၆ ရာစုႏွင့္ ယင္းမတုိင္မီက ရခုိင္ျပည္နယ္သုံး အကၡရာစာအုပ္ ျပဳစုရာတြင္ လည္းေကာင္း၊ အနႏၵစျႏၵား ၈ ရာစု ရခုိင္ ေဝသာလီ စာအုပ္ ျပဳစုရာတြင္ လည္းေကာင္း၊ ရခုိင္ဒဂၤါးမ်ား သမိုင္း ျပဳစုရာတြင္ လည္းေကာင္း၊ ဗုဒၶ အႏုပညာ (Buddhist Art of Ancient Arakan) စာအုပ္ျပဳစုရာတြင္ လည္းေကာင္း ပါဝင္ ကူညီခသည္။

၁၉၅၉ ခုႏွစ္မွာ ျမန္မာ့ အသံ ေရဒီယုိမွ ရခုိင္အသံကုိ အစဆုံး အသံလႊင့္ခသည္။ တိမ္ျမႇဳပ္ ေပ်ာက္ကြယ္ လားခၿပီး ျဖစ္ေသာ ရခုိင္ယဥ္ေက်းမႈ အမီြအႏွစ္၊ ရခုိင္သမိုင္း၊ ရခုိင့္စာပီ၊ ရခုိင့္႐ုိးရာ ဓေလ့ ထုံးတမ္းစဥ္လာမ်ားအား ကမာၻက သိေအာင္ ရွာဖီြစုေဆာင္း ေလ့လာ ေဖာ္ထုတ္ခသည္။ ထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေခ်ာက္ခသည္။ ရခုိင္သူ၊ ရခုိင္သားမ်ားကုိလည္း ရခုိင့္ယဥ္ေက်းမႈ အမီြအႏွစ္၊ ရခုိင့္သမုိင္း၊ ရခုိင့္စာပီ၊ ရခုိင့္႐ိုးရာ ဓေလ့ထုံးတမ္းစဥ္လာ ေဖာ္ထုတ္ ထိန္းသိမ္း ကာကြယ္ ေစာင့္ေရွာက္ရန္လည္း အၿမဲ ေဆာ္ၾသခသည္။

ဆရာႀကီး သည္ ရခုိင့္ ယဥ္ေက်းမႈ အမီြအႏွစ္၊ ရခုိင့္သမုိင္း၊ ရခုိင္စာပီ၊ ရခုိင့္႐ုိးရာ ထုံးထမ္းစဥ္လာမ်ားကုိ ေဖာ္ထုတ္ခေသာ ဖခင္ႀကီး ျဖစ္သည္။

ဆရာႀကီးသည္ ရခုိင္ ဒီမုိကေရစီ ရဟိေရး၊ တုိင္းရင္းသားမ်ား တန္းတူ အခြင့္အေရး ရဟိေရး အတြက္လည္း စြမ္းစြမ္းတမံ ေရွ႕တန္းမွ ဦးေဆာင္ဦး႐ြက္ ေဆာင္႐ြက္ခသည္။ ရခုိင္ ဒီမုိကေရစီ အဖြဲ႕ခ်ဳပ္တြင္ နာယကႀကီး အျဖစ္ ထမ္းေဆာင္ခၿပီး၊ ေက်ာက္ေတာ္ၿမိဳ႕ မဲဆႏၵနယ္ အမွတ္ (၁) တြင္ ျပည္သူ႕ လႊတ္ေတာ္ ကုိယ္စားလွယ္ေလာင္း တဦးလည္း ျဖစ္သည္။ ဆရာႀကီးသည္ ရခုိင္ ဒီမုိကေရစီ အဖြဲ႕ခ်ဳပ္၏ စည္း႐ုံးေရး ခရီးစဥ္ အျဖစ္ အနယ္နယ္ အရပ္ရပ္သုိ႕ မဲဆြယ္ တရားေဟာ ထြက္စဥ္ မင္းျပားၿမိဳ႕နယ္၊ ျပားေခ်ာင္း ေက်း႐ြာ မဲဆြယ္ တရားေဟာပြဲတြင္ တရားေဟာ နီစဥ္ ဖမ္းဆီးခံရၿပီး ေထာင္သြင္း အက်ဥ္းခ် ခံခရသည္။

ဆရာႀကီးအား အမ်ဳိးသားေရး တရားေဟာသည္ စသည္ျဖင့္ အမ်ဳိးမ်ဳိး စြဲခ်က္တင္ၿပီး ဖမ္းဆီးချခင္း ျဖစ္သည္။ နဝတ/ နအဖ စစ္အစုိးရ၏ တုိင္းျပည္အေပၚ မတရား ေစာ္ကားမႈမ်ားကုိ ဆရာႀကီး၏ အခ်က္က်က် ေဝဖန္ ေဟာေျပာမႈမ်ားေၾကာင့္ နဝတ/ နအဖ စစ္ဝါဒီမ်ား၊ ဗမာ လူမ်ဳိးႀကီး ဝါဒီမ်ားအား အနာေပၚ ဒုတ္က်သကဲ့သုိ႕ ဆတ္ဆတ္ထိ မခံမရပ္ႏုိင္ ျဖစ္ခရသည္။

ယင္းေၾကာင့္ ဆရာႀကီးအား အၿငိဳးထားကာ မတရား ဖမ္းဆီးချခင္း ျဖစ္ၿပီး ေထာင္ဒဏ္ ၃ ႏွစ္ အျပစ္ပီးကာ စစ္ေတြေထာင္တြင္ အက်ဥ္းခ် ထားခသည္။ ေထာင္က်ၿပီး ၅ လ အၾကာ ၁၉၉ဝ ၾသဂုတ္ ၁၄ တြင္ ကြယ္လြန္ခသည္။ (ေထာင္ထဲတြင္ နဝတ/ နအဖ စစ္ဝါဒီမ်ားက ဆရာႀကီးအား ထမင္းေကြ်းရာတြင္ စိန္ အစ ဟိေသာ အဆိပ္ပါသည့္ အစားအစာမ်ားအား နိန္႔တိုင္းပိုင္ေခ်ာင္ စေကေခ် ထည့္ေကြ်း လုပ္ၾကံခသည္ဟု ရခိုင္ အမ်ိဳးသားမ်ားက ယံုၾကည္နီၾကသည္။)။ ယေကေလ့ နဝတ/ နအဖ စစ္ဝါဒီမ်ားက ဆရာႀကီး သီဆုံးရျခင္းသည္ ဦးေဂါင္းတြင္ သီြးမတိတ္သည့္ ေရာဂါ (Cerebral Haemorrhage) ျဖင့္ အက်ဥ္းေထာင္ ဆီး႐ုံတြင္ သီဆုံးခရျခင္း ျဖစ္ေၾကာင္း The Truth အမည္ရွိ ေဆာင္းပါးမ်ားကို လုပ္ၾကံ ဖန္တီး ေရးသားခသည္။

ဆရာႀကီး၏ အေလာင္းကို သူ၏ဇာတိ ခ်က္ႀကြီ ေျမာက္ဦးၿမိဳ႕သို႕ ယူေဆာင္လာခၿပီး ဆရာႀကီး အလြန္ တန္ဖိုးထားခေသာ ရန္ေအာင္ေဇယ် (ေခၚ ) သွ်စ္ေသာင္း ပုထိုးေတာ္ႀကီး ဘုရားရိပ္တြင္ ျမီျမႇဳပ္ သၿဂႋဳဟ္ခသည္။

သာ့သနာ့အာဇာနီေလာင္းလ်ာ သူငယ္ကို ရခိုင္ျပည္နယ္၊ စစ္ေတြခ႐ိုင္၊ ေျမာက္ဦးၿမိဳ႕နယ္ ေပါက္ပင္ကြင္းေက်း႐ြာ၌ ခမည္းေတာ္ ဦးေက်ာ္ေအာင္ႏွင့္ မယ္ေတာ္ ေဒၚမိဝင္ေယ ႐ို႕မွ
၁၈၇၅ ခုႏွစ္၊ ေမလ (၂၅) ရက္၊ ၁၂၃၇ ခုႏွစ္၊ ကဆုန္လျပည့္ေက်ာ္(၁)ရက္ အဂၤါနိန္႔တြင္ မီး႐ွဴးသန္႔စင္ ဖြားျမင္ေတာ္မူခသည္။

မြီးခ်င္းသံုးဦးအနက္ ဆရာေတာ္သည္ အႀကီးဆံုး သားႀကီးၾသရသျဖစ္သည္။ အသက္(၁၂)ႏွစ္ အ႐ြယ္တြင္ ဘာႀကီးေတာ္စပ္သူ ဆရာေတာ္ ဘဒၵႏၱစႏၵိမာ (စႏၵိယာရာမေက်ာင္း၊စစ္ေတြ) ထံပါးတြင္ သွ်င္သာမေဏဘဝျဖင့္ ပိဋကတ္စာပီမ်ားကို သင္ယူခသည္။ ထိုေနာက္ ေမာ္လၿမိဳင္ၿမိဳ႕ ကဒိုုးေကာဝွပ္ေက်ာင္း၊ မႏၱေလးျမေတာင္တိုက္၊ ပတၱျမားတိုက္၊ ခင္မကန္တိုက္ႏွင့္၊ ဝိသုဒၵါ႐ံုေက်ာင္းတိုက္ ဆရေတာ္ဘုရားမ်ားထံတြင္ ပိဋကတ္က်မ္းကန္မ်ားကို ႏွံ႔ႏွံ႔စပ္စပ္ သင္ယူေလ့လာခသည္။

သီရိလကၤာႏိုင္ငံသား အသွ်င္အနာဂါရိယဓမၼပါလ၏ ပင့္ဖိတ္ခ်က္အရ သွ်င္သာမေဏဘဝျဖင့္ပင္ ၁၈၉၀ ခုႏွစ္၊ ႏိုဝင္ဘာလ (တန္ေဆာင္မုန္းလ)တြင္ အစိုးရအရာဟိ ဦးသာဒိုးေဝႏွင့္ ျပည္တြင္းအခြန္အရာဟိတဦး လိုက္ပါပို႔ေဆာင္၍ အိႏၵယႏိုင္ငံသို႔ ေရာက္ဟိလာခသည္။ ထိုေနာက္ ရည္မွန္းခ်က္ႀကီးမားစြာျဖင့္ ဟႏၵီ၊ သကၠစေသာ ဘာသႏၱရစာပီမ်ားကို အားႀကိဳးမာန္တက္ ေလ့လာသင္ယူခၿပီး ၁၂၆၉ ခုႏွစ္၊ တပို႔လဆန္း (၉)ရက္နိန္႔တြင္ ကုန္သည္ႀကီး ဦးေ႐ႊစားဦး ေဒၚမိခ်မ္း႐ို႕၏ ပစၥယာႏုဂၢဟ႐ို႕ျဖင့္ ဘဂၤလားေဒ့ခ်္ႏိုင္ငံ ပန္းဝါၿမိဳ႕တြင္ ရဟန္းအျဖစ္သို႔ ေရာက္ဟိေတာ္မူခသည္။

٭ ကုသိနာရုံတြင္ ေဒသခံမ်ားအတြက္ အေျခခံပညာမူလတန္းေက်ာင္း၊ အလယ္တန္းေက်ာင္း၊ အထက္တန္းေက်ာင္းႏွင့္ ဗုဒၶဒီဂရီ ေကာလိပ္႐ို႕ကို ဖြင့္ပီးချပီး အခမဲ့ ဆီးပီးခန္းမ်ားကိုလည္း ဖြင့္ပီးခသည္။

٭ ဓမၼပဒ၊ မဟာသတိပဌာနသုတ္၊ အနတၱလကၡဏာသုတ္ႏွင့္ သိဂိ ၤတိသုတ္႐ို႔ကို ဟိႏၵီဘာသာသို႔လည္းေကာင္း၊ ”ေသာေရာဒယ”ႏွင့္”အဥၨနနိဒါန္း အမည္ဟိ စာအုပ္
႐ို႔ကို သကၠတဘာသာမွ ျမန္မာဘာသာသို႔လည္းေလာင္း၊ ေဒသခံမ်ား သာသနာျပဳရာ
တြင္ လြယ္ကူေခ်ာမိြ႔စီရန္ အျခားစာ အုပ္မ်ားကို ဟိႏၵီဘာသာသို႔လည္းေကာင္း ျပန္
ဆို႐ြီးသားေတာ္မူခသည္။

٭ ဘိကၡဳသစၥ၀ံသ၊ စာပီပညာသွ်င္ေဒါက္တာရာဟုလာသံကိစၥည္း၊ ေဒါက္တာ ဗုဒၶရကၡိတ၊ ဘိကၡဳကႆပ(ယၡဳနာလႏၵာတကၠသိုလ္၏ေဖါင္ဒါ)၊ ဘိကၡဳအာနႏၵာေကာသလႅ၊
ဘိကၡဳ အဥၨဳတာနႏၵႏွင့္ ဘိကၡဳပညာ၀ံသစေသာ အိႏၵိယႏိုင္ငံသား ပညာတတ္တပည့္
ရဟန္းေတာ္မ်ား မီြးထုပ္ပီးခပါသည္။

٭ ျမန္မာနိဳင္ငံတြင္က်င္းပေသာ ဆ႒သဂၤါယနာတင္ပြဲသို႔ အိႏိၵယရဟန္းေတာ္ မ်ား၏ကိုယ္စား ၾကြေရာက္ေတာ္မူချပီး၊ ၁၉၅၅-ခုႏွစ္တြင္ ခတၱမႏၵဴျမိဳ႕၌ နီေပါ ဘုရင္မင္းျမတ္ ဦးေဆာင္ က်င္းပခေသာ ကမၻာ့ဗုဒၶဘာသာ အစည္းအေ၀းသို႔လည္းတက္ေရာက္ေတာ္မူခသည္။

٭ ၁၉၅၆-ခုႏွစ္၊ ေအာက္တိုဘာလ ၁၄-ရက္နိ႔တြင္ အိႏိၵယနိဳင္ငံ ဗဟိုတရား ေရးရာ၀န္ၾကီး ေဒါက္တာ အေမၺဒကာ အပါအ၀င္ အိႏၵိယနိဳင္ငံသား ဟိႏၵဴဘာသာ၀င္ ၆- သိန္းေက်ာ္႐ို႔အား အိႏၵိယနိဳင္ငံ နာဂပူျမိဳ႕၌ဗုဒၶဘာသာအျဖစ္သို႔ သြင္းပီးေတာ္မူခေရအတြက္ ဗုဒၶဘာသာ၀င္မ်ားႏွင့္ ဗုဒၶဘာသာကို စိတ္၀င္စားသူ ကမၻာသူ ကမၻာသားမ်ား၏ အံ့ခ်ီးေထာပနာျပဳမွဳမ်ားကို အၾကီးအက်ယ္ရဟိ ေတာ္မူခသည္။

ဤမွ်ၾကီးက်ယ္ေသာ သာသနာျပဳလုပ္ငန္းမ်ား ပရဟိတလုပ္ငန္းမ်ားကို ေဆာင္ရြက္ေတာ္မူခေသာ ကမၻာ့သာသနာျပဳဆရာေတာ္ ဘဒၵႏၲစျႏၵမဏိ မဟာေထရ္ျမတ္သည္ ၁၉၇၂ ခုႏွစ္၊ ေမလ (ဂ)ရက္နိ႔တြင္ အိႏၵိယနိဳင္ငံ ယူပီျပည္နယ္ ကုသိနာရုံျမန္မာ ေက်ာင္းတိုက္၌ ဘဝနတ္ထံ ပ်ံလြန္ေတာ္မူခပါသည္။ ဆရာေတာ္ဘုရားပ်ံလြန္ေတာ္ မူျခင္းေၾကာင့္ နိဳင္ငံေပါင္း (၃၂) နိဳင္ငံမွ ၀မ္းနည္းေၾကာင္းသ၀ဏ္လႊာမ်ား၊ ၾကီးနန္းစာျဖင့္ (၅၆၉)ေစာင္ႏွင့္၊ လက္ေရးမူျဖင့္ (၇၀၉)ေစာင္႐ို႔ကို ပို႔ပီးခကတ္ပါသည္။

ထို (၁၂၇၈)ေစာင္ေသာ ၀မ္းနည္းမွဳသ၀ဏ္လႊာမ်ားေရာက္ဟိလာျခင္းက ဆရာ
ေတာ္ဘုရားၾကီးအား ကမၻာကမည္ေရႊ႕မည္မွ်ေလးစားၾကည္ညိဳၾကသည္၊ မည္ေရႊ႕မည္မွ်
တန္ဖိုးထားၾကသည္ကို သက္သီသာဓက မီးေမာင္းထိုးျပျခင္းပင္ျဖစ္ပါသည္။

ေရွးေဟာင္း ရခိုင္သမိုင္းႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈ သုေတသန နယ္ပယ္တြင္ ႏိုင္ငံျခား သုေတသီ ပညာသွ်င္ အေတာ္မ်ားမ်ား ေပၚထြက္ခပါသည္။ ျမန္မာ တိုင္းရင္းသားမ်ားထဲမွမူ လက္ခ်ိဳး ေရတြက္ၾကည့္လွ်င္ လက္တဖက္ပင္ ျပည့္မည္ မထင္ပါ။ အထူးသျဖင့္ ရခိုင္ေခတ္ဦး ေက်ာက္စာ၊ ေခါင္းေလာင္းစာ၊ ေၾကးျပားစာ၊ ဒဂၤါးမ်ားႏွင့္ ပတ္သက္၍ စနစ္တက် သုေတသန ျပဳသူ အလြန္ နည္းပါးခသည္။ ရခိုင္ တိုင္းရင္းသားမ်ားထဲမွ ဦးစံေ႐ႊဘု၊ ရခိုင္ပ႑ိတ္ ဦးဦးသာထြန္း၊ ဦးေအာင္သာဦး ႐ို႕သာ ထင္ထင္ရွားရွား ဟိခသည္။ ဦးစံေ႐ႊဘုမွာ စစ္မျဖစ္မီက ရခိုင္ျပည္နယ္ ဂုဏ္ထူးေဆာင္ ေရွးေဟာင္း သုေတသီ (Archaecologist) တဦး ျဖစ္၍၊ ရခိုင္သမိုင္းႏွင့္ ပတ္သက္၍ ျမန္မာႏိုင္ငံ သုေတသန အသင္းဂ်ာနယ္ (The Journal of Burma Research Society) တြင္ အဂၤလိပ္ ဘာသာျဖင့္ သုေတသန စာတမ္းမ်ား ႐ြီးခသူ ျဖစ္သည္။ အျခား ထင္ရွားသူ တဦးမွာ ရန္ကုန္ တကၠသိုလ္ ႐ူပေဗဒ ပါေမာကၡ၊ ေနာင္တြင္ အထက္တန္း ပညာ ဦးစီးဌာန ၫႊန္ၾကားေရးမွဴးခ်ဳပ္ ျဖစ္လာသူ ရခိုင္ အမ်ိဳးသား ဦးစံသာေအာင္ (၁၉၂၅-၁၉၈၁) ျဖစ္သည္။

ဦးစံသာေအာင္သည္ ေရွးေဟာင္း ပ်ဴ၊ မြန္၊ ျမန္မာ အကၡရာရင္းျမစ္ ပညာသွ်င္ ဦးသာျမတ္ကို စံျပဳ၍ သိပၸံပညာ နယ္ပယ္မွ ဝိဇၨာပညာရပ္ နယ္ပယ္သုိ႔ ကူးေျပာင္းလာသူ တဦး ျဖစ္သည္။ ဦးသာျမတ္သည္ စိုက္ပ်ိဳးေရး သိပၸံဘြဲ႕ရ လယ္သာ စိုက္ပ်ိဳးေရး ၫႊန္ၾကားေရးဝန္ ဘဝမွ ယဥ္ေက်းမႈ ဗိမာန္ ၫႊန္ၾကားေရးဝန္၊ ျမန္မာစာေပ ဘာသာစာကားႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈ သုေတသန ပညာသွ်င္ အျဖစ္ ထင္ရွားခသူ ျဖစ္သည္။ ထို႔အတူ ဦးစံသာေအာင္သည္လည္ အေမရိကန္ ျပည္ေထာင္စု ဟားဗတ္ တကၠသိုလ္မွ ႐ူပေဗဒျဖင့္ မဟာသိပၸံဘြဲ႕ A.M. (Physics) ရ၍ ႐ူပေဗဒ ပါေမာကၡ၊ အထက္တန္းပညာ ဦးစီးဌာန ၫႊန္ၾကားေရးမွဴးခ်ဳပ္ အျဖစ္ ထမ္းေဆာင္ခေသာ္လည္း ေရွးေဟာင္း ရခိုင္သမိုင္းႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈ ပညာသွ်င္ အျဖစ္ ပိုမို ထင္ရွားခပါသည္။

ေရွးေဟာင္း ရခိုင္သမိုင္းႏွင့္ ပတ္သက္၍ ျမန္မာ့သမိုင္းတြင္ ေခတ္အဆက္ဆက္ စနစ္တက် တူးေဖာ္မႈ အားနည္းခသည္။ ထို႔ျပင္ ရခိုင္ ရာဇဝင္သည္လည္း အျခားေသာ ရာဇဝင္မ်ား နည္းတူ ဒ႑ာရီဆန္ေသာ ေရွးေဟာင္း အစဥ္အလာ ေျပာစကားမ်ား၊ ထူးကဲ အံ့ၾသဖြယ္ရာမ်ားႏွင့္ ဆက္ႏႊယ္နီရာ ခိုင္မာမႈ မဟိလွေခ်။ သို႔ေသာ္ ေအဒီ ၇၂၉ ဝန္းက်င္တြင္ ေရးထိုးခသည္ဟု ယူဆေသာ အာနႏၵစ႑ႏၵ ေက်ာက္စာကို ရခိုင္ျပည္နယ္ ေျမာက္ဦးဟိ သွ်စ္ေသာင္းဘုရား၌ တြိ႕ဟိခရာမွ ေခတ္ဦး ရခိုင္ သမိုင္းသည္ ပိုမို ပီျပင္လာပါသည္။ အာနႏၵစျႏၵ ေက်ာက္စာကို သွ်စ္ေသာင္းဘုရား အနီးတြင္ တြိ႕ေသာေၾကာင့္ သွ်စ္ေသာင္းဘုရား ေက်ာက္စာ ဟုလည္း ေခၚေဝၚခကတ္သည္။ ဤေက်ာက္စာကို ရခိုင္ဘုရင္ မင္းဗာႀကီး (၁၅၃၁-၁၅၅၃) လက္ထက္တြင္ ေဝသာလီၿမိဳ႕ နန္းေတာ္ရာကုန္း အနီးမွ ေျမာက္ဦးၿမိဳ႕ သွ်စ္ေသာင္းဘုရား အနီး ေျပာင္းေ႐ႊ႕ထားချခင္း ျဖစ္သည္။ အာနႏၵစျႏၵ ေက်ာက္စာအရ ရခိုင္ ေဝသာလီၿမိဳ႕ေဟာင္းသည္ ျမန္မာ့သမိုင္းတြင္ အေစာဆံုး ၿမိဳ႕ျပႏိုင္ငံမ်ားဟု ယူဆေသာ ဗိႆႏိုး၊ ဟန္လင္း၊ သေရေခတၲရာ႐ို႕ႏွင့္ ေခတ္ၿပိဳင္ဟု ပညာသွ်င္မ်ားက သတ္မွတ္ခကတ္သည္။

အာနႏၵစျႏၵ ေက်ာက္စာကို ပထမဦးဆံုး အဓိပၸာယ္ ေဖာ္ထုတ္၍ စာတမ္း႐ြီးသားခေသာ ပညာသွ်င္မွာ အဂၤလန္ႏိုင္ငံ၊ ေအာက္စဖို႔ဒ္ တကၠသိုလ္၊ ေဘလီယာ ေကာလိပ္မွ အေရွ႕တိုင္း ပညာပါေမာကၡ ေဒါက္တာ အီး၊ အိပ္ခ်္၊ ဂြၽန္စတင္ ( Dr.E.H. Johnston) ျဖစ္သည္။ ဂြၽန္စတင္ႏွင့္ ေခတ္ၿပိဳင္ ေလ့လာသူ တဦးမွာ အိႏိၵယ ေက်ာက္စာဝန္ ေဒါက္တာ ဒီ၊ စီ၊ ဆာကား (Dr. D. C. Sircar) ျဖစ္သည္။ ဂြၽန္စတင္၏ စာတမ္းသည္ ဂြၽန္စတင္ ကြယ္လြန္ၿပီးမွ ဆာရစ္ခ်တ္ဘန္း (Sir Richard Bum) ႏွင့္ ပါေမာကၡ ဂ်ီ၊ အိပ္ခ်္၊ လုစ္ (G. H. Luce) ႐ို႕၏ ႀကိဳးစား တည္းျဖတ္မႈျဖင့္ ထြက္ေပၚလာျခင္း ျဖစ္သည္။ ဂြၽန္စတင္၏ 'ရခိုင္ျပည္နယ္ဟိ သကၠတ ေက်ာက္စာအခ်ိဳ႕' Some Sanskrit Inscriptions of Arakan စာတမ္းကို ၁၉၄၄ ခုႏွစ္ထုတ္ အေရွ႕တိုင္းႏွင့္ အာဖရိက ပညာ ေလ့လာေရး စာေစာင္ အတြဲ ၁၁၊ အပိုင္း၂၊ Bulletin of the School of Oriental and African Studies, Vol. 11, Pt. 2 (1944) တြင္ တြိ႕ႏိုင္ပါသည္။ ေဒါက္တာ ဆာကားသည္ ရခိုင္ေက်ာက္စာမ်ား အေၾကာင္းကို အိႏိၵယ အက္ပီဂရမ္ဖီယာ India Epigraphia, Vol. 32 (1975) ႏွင့္ Vol. 37 (1967) ႐ို႕တြင္ ႐ြီးသားခသည္။

အာနႏၵစျႏၵ ေက်ာက္စာသည္ ေခတ္ဦး ရခိုင္ သမိုင္းအတြက္ အလြန္ အေရးပါ လွပါသည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ဆရာ မင္းသုဝဏ္သည္ ၁၉၅၁-၅၂ ခုႏွစ္ထုတ္ ဓညဝတီမဂၢဇင္း၌ 'အာနႏၵစျႏၵ၊ သွ်စ္ရာစု ရခိုင္မင္းတပါး' အမည္ျဖင့္ လည္းေကာင္း၊ ေရွးေဟာင္း သုေတသန အရာဟိ မြန္ဘိုေကသည္ ျပည္ေထာင္စု ယဥ္ေက်းမႈ စာေစာင္၊ အတြဲ ၂၊ အမွတ္ ၇ (မတ္ ၁၉၅၇) တြင္ 'သွ်စ္ေသာင္းဘုရားမွ သကၠတ ေက်ာက္စာတိုင္' ေဆာင္းပါးျဖင့္ လည္းေကာင္း၊ ေဒါက္တာ သန္းထြန္းသည္ ၁၉၆၄ ခုႏွစ္ထုတ္ ေခတ္ေဟာင္း ျမန္မာရာဇဝင္တြင္ 'ရခိုင္ေခတ္ဦး' အမည္ျဖင့္ လည္းေကာင္း၊ ဦးေအာင္သာဦးသည္ ၁၉၆၆ ခုႏွစ္ထုတ္ ရခိုင္ ယဥ္ေက်းမႈ စာေစာင္၊ အတြဲ ၁၊ အမွတ္ ၁ တြင္ 'ေဝသာလီ' ဟူေသာ အမည္ျဖင့္ လည္းေကာင္း႐ီးသားခကတ္သည္။ ၁၉၆၈ ခုႏွစ္တြင္ က်င္းပေရ တတိယ အႀကိမ္ေျမာက္ သုေတသန ကြန္ဂရက္တြင္ မႏၱေလး တကၠသိုလ္ ပါဠိဌာနမွ ဆရာျမင့္ေဆြ သည္ 'အာနႏၵစျႏၵ သကၠတေက်ာက္စာ' အမည္ျဖင့္ သုေတသန စာတမ္း ဖတ္ၾကားခ၍ စာပႏွီင့္ လူမႈေရး သိပၸံဂ်ာနယ္၊ အတြဲ ၂၊ အမွတ္ ၃၊ စက္တင္ဘာ ၁၉၆၉ တြင္ ပံုႏွိပ္ ေဖာ္ျပခသည္။ အာနႏၵစျႏၵ ေက်ာက္စာႏွင့္ ပတ္သက္၍ ျမန္မာဘာသာျဖင့္ အဦးဆံုး က်ယ္က်ယ္ျပန္႔ျပန္႔ သုေတသန ျပဳထားေသာ စာတမ္း ျဖစ္သည္။ ျမန္မာဘာသာျဖင့္ အျပည့္အစံုဆံုး သုေတသန လက္ရာ ျပပါဆိုလွ်င္ ၁၉၇၅ ခုႏွစ္တြင္ ထုတ္ဝီခေရ ဦးစံသာေအာင္၏ 'အာနႏၵစျႏၵ၊ ရွစ္ရာစု ရခိုင္ေဝသာလီမင္း' စာအုပ္ကို ျပရပါသည္။

ဦးစံသာေအာင္၏ စာအုပ္တြင္ အခန္း ၁၄ ခန္း ခြဲထားသည္။ အခန္း (၁) တြင္ ေက်ာက္ စာတိုင္ တည္နီရာႏွင့္ ႐ြီးထုိးထားေသာ စာမ်ား၊ အခန္း (၂) တြင္ ေဝသာလီ၊ အခန္း (၃) တြင္ အာနႏၵစျႏၵ ေက်ာက္စာကို ဖတ္ျခင္းမ်ား၊ အခန္း (၄) တြင္ အာနႏၵစျႏၵမင္း ေက်ာက္စာ ဓာတ္ပံုမ်ား၊ အခန္း (၅) တြင္ အာနႏၵစျႏၵမင္း ေက်ာက္စာသံုး ဗ်ည္းအစ သရအလယ္ သရ ႏွစ္လံုးဆင့္မ်ားႏွင့္ အသတ္မ်ား၊ အခန္း (၆) တြင္ တေၾကာင္းခ်င္း ယခုေခတ္ ျမန္မာ အကၡရာျဖင့္ ဖလွယ္ျခင္း၊ အခန္း (၇) တြင္ ေက်ာက္စာစာကိုယ္ ေဝါဟာရ အဖြင့္ႏွင့္ ျမန္မာျပန္၊ အခန္း (၈) တြင္ ေခတ္ဦးကာလ ရခိုင္မင္းဆက္၊ အခန္း (၉) တြင္ ဒုတိယေခတ္ မင္းဆက္၊ အခန္း (၁ဝ) တြင္ တတိယေခတ္ မင္းဆက္၊ အခန္း (၁၁) တြင္ အာနႏၵစျႏၵမင္း၊ အခန္း (၁၂) တြင္ မွတ္သားဖြယ္ရာမ်ား၊ အခန္း (၁၃) တြင္ ေဝသာလီမွ ေစတီသည္ ေက်ာက္စာငယ္၊ အခန္း (၁၄) တြင္ ေဝါဟာရ အၫႊန္း ဟူ၍ စနစ္တက် တင္ျပထားသည္။ လိုအပ္ေသာ ဓာတ္ပံု၊ ေျမပံု၊ ႐ုပ္ပံုမ်ား အျပည့္အစံု ပါဝင္သည္။ ေက်ာက္စာကို တလံုးခ်င္း အဓိပၸာယ္ ဖလွယ္၍ ေက်ာက္စာ ဖတ္ပံု နည္းစနစ္ကို ယွင္းလင္းထားသည္။ ထို႔ျပင္ ေခတ္ဦး ရခိုင္မင္းဆက္ အမည္မ်ားကို ေက်ာက္စာပါ သကၠရာဇ္မ်ားႏွင့္ ညႇိႏိႈင္းထားရာ ရခိုင္သမိုင္း၊ ဒဂၤါးႏွင့္ ဗုဒၶ အႏုပညာ ေလ့လာလိုသူမ်ား အတြက္ပါ အထူး အသံုးဝင္လွပါသည္။

ေခတ္ဦးရခိုင္ႏွင့္ ပတ္သက္၍ ဦးစံသာေအာင္၏ ပထမဦးဆံုး သုေတသန လက္ရာမွာ ၁၉၇၄ ခုႏွစ္တြင္ ပံုႏွိပ္ ထုတ္ဝီခေသာ 'ေအဒီေျခာက္ရာစုႏွင့္ ယင္းမတိုင္မီ ရခိုင္ျပည္ သံုးအကၡရာ' စာအုပ္ ျဖစ္သည္။ ဤစာအုပ္ႏွင့္ ပတ္သက္၍ စာေရးသူက နိဒါန္းတြင္ -

"ဤစာအုပ္တြင္ ေရွးအိႏိၵယႏိုင္ငံသံုး ျဗာဟၼီ အကၡရာအေၾကာင္းကို လည္းေကာင္း၊ ျဗာဟၼီ အကၡရာမ်ား အေၾကာင္းကို လည္းေကာင္း ေဖာ္ျပထားပါသည္။ ယင္းတို႔ မည္သို႔ ဆင့္ကဲေ ျပာင္းလဲလာပံုကိုလည္း ယွင္းလင္းထားပါသည္။ ယင္းေနာက္ ရခိုင္ျပည္နယ္တြင္ တြိ႕ရေသာ ေက်ာက္စာမ်ား၊ ေခါင္းေလာင္းစာမ်ား၊ ဒဂၤါးစာမ်ား၊ ေၾကးနီျပားစာ စသည္႐ို႕ကို သမိုင္း အက်ဥ္းခ်ဳပ္ႏွင့္တကြ မူရင္းစာကိုပါ ယေန႔သံုး ျမန္မာ အကၡရာျဖင့္ ျပန္ဆို ကူးေရး၍လည္း ေဖာ္ျပထားပါသည္။ ယင္း႐ို႕ကို စုစည္းၿပီး ၆ ရာစု မတိုင္မီ ရခိုင္ျပည္နယ္သံုး ဗ်ည္းႏွင့္ သရ႐ို႕ကို ထုတ္ယူ၍ ေဖာ္ျပထားပါသည္" ဟု ယွင္းလင္းထားပါသည္။

ထိုသို႔ ယွင္းလင္းရာတြင္ ျဗာဟၼီ အကၡရာမ်ား ေခတ္အဆက္ ဆက္ေျပာင္းလဲလာပံု ဇယား၊ ဓာတ္ပံု၊ အဓိပၸာယ္ ယွင္းလင္းခ်က္၊ မွတ္ခ်က္မ်ားႏွင့္ စနစ္တက် ေဖာ္ျပသည္။ တဖန္ ယင္း႐ို႕ကို ျခံဳငံု သံုးသပ္၍ ရခိုင္ျပည္နယ္သံုး အကၡရာမ်ားသည္ ပ်ဴအကၡရာႏွင့္ လည္းေကာင္း၊ ကဒံဗ၊ ပလႅ အကၡရာမ်ားႏွင့္ လည္းေကာင္း ကြဲျပား ျခားနားသည္။ ဆင့္ပြား မဟုတ္ဟု တင္ျပထားပါသည္။

မည္သို႔ ဆိုေစ ေရွးေဟာင္း ရခိုင္ အကၡရာရင္းျမစ္ ေျပာင္းလဲလာပံုႏွင့္ ပတ္သက္၍ ျမန္မာဘာသာျဖင့္ စနစ္တက် ေလ့လာ တင္ျပထားေသာ သုေတသန လက္ရာ တရပ္ ျဖစ္သည္။

ဦးစံသာေအာင္၏ တတိယေျမာက္ သုေတသန လက္ရာမွာ ၁၉၇၉ ခုႏွစ္တြင္ ထြက္ေပၚခဲ့ေသာ 'ရခိုင္ ဒဂၤါးမ်ား' ျဖစ္သည္။ ယင္းစာအုပ္ကို ဦးစံသာေအာင္ ကြယ္လြန္ၿပီးေနာက္ ၁၉၈၂ ခုႏွစ္တြင္ အဂၤလန္ႏိုင္ငံ Lancashire and Chesice Numismatic Spciety မွ 'Arakanse Coins' အမည္ျဖင့္ အဂၤလိပ္ဘာသာျဖင့္ ထုတ္ဝီခသည္။ ဘာသာျပန္သူမွာ မစၥတာ ေရာ္ဘင္ဆင္ (Mr. Robinson) ႏွင့္ ေအးဆက္ (Aye Set) ႐ို႕ ျဖစ္သည္။

ဦးစံသာေအာင္ မတိုင္မီကပင္ ရခိုင္ဒဂၤါးမ်ားႏွင့္ ပတ္သက္၍ ႏိုင္ငံျခားသား သုေတသီ ပညာသွ်င္မ်ားသည္ စာအုပ္ စာတမ္းမ်ား႐ြီးသားခပါသည္။ ေသာမတ္စ္လတၲား (Thomas Latter) ၏ 'ရခိုင္ဒဂၤါးမ်ား' The Coins of Arakan စာတမ္းကို ၁၈၄၆ ခုႏွစ္ထုတ္ ေတာ္ဝင္ အာရွေရးရာ စာေစာင္ The Joumal of the Royal Asiatic Society of Brngal, Vol. 15 (1846) တြင္ လည္းေကာင္း၊ ယင္းစာေစာင္မွာပင္ ဆာ အာသာ ဖယ္ယာ (Sir Arhtur P. Phayre) ၏ 'ရခိုင္ဒဂၤါးမ်ား' The Coins of Arakan : the historical coins ကို လည္းေကာင္း၊ ၁၈၇၂ ခုႏွစ္ထုတ္ ယင္းစာေစာင္ အတြဲ ၄၁ တြင္ ဂ်ီ၊ အီး၊ ဖ႐ိုင္ယာ (G. E. Fryer) ၏ 'ရခိုင္ ဒဂၤါးမွတ္စု' Note on Arakanese Coins စာတမ္း၊ ၁၈၉၂ ခုႏွစ္ထုတ္ ယင္းစာေစာင္ အတြဲ ၆၁၊ အပိုင္း ၁ တြင္ ဒဗလ်ဴ၊ သီအိုဘဲ (W. Theobald) ၏ 'ရခိုင္ ေဝသာလီေခတ္ အမွတ္တံဆိပ္ပါ ဒဂၤါးမ်ား' On a symbolical Coins of the Wethali Dynasty of Arakan စာတမ္း၊ ၁၉၂၈ ခုႏွစ္ထုတ္ အင္ဒိယန္း အင္တီကြာရီ The Indian Antiquary, Vol. 57 (1928) တြင္ ဆာ ရစ္ခ်က္တင္ပယ္ (Sir Richard Temple) 'ျမန္မာႏိုင္ငံတြင္ တြိ႕ရေသာ ဒဂၤါးမ်ားဆိုင္ရာ မွတ္စု' Notes on Currency and Coinage among the Burmese စာတမ္း၊ ၁၉၆၂ ခုႏွစ္၊ ႏိုဝင္ဘာ ၁၁ ရက္နိန္႔ထုတ္ ေနးခ်ိန္း၊ တနဂၤေႏြ အခ်ပ္ပို (The Nation Sunday Supplement) တြင္ ရပ္စတင္ (C. A. Rouston) ၏ 'ရခိုင္ဒဂၤါး အခ်ိဳ႕' (Some Coins of Arakan ေဆာင္းပါးမ်ားႏွင့္ ၁၈၈၂ ခုႏွစ္တြင္ ဆာ အာသာဖယ္ယာ၏ 'ျမန္မာ ပဲခူးႏွင့္ ရခိုင္ဒဂၤါးမ်ား' Coins of Arakan of Pegu and Burma လံုးခ်င္း စာအုပ္မ်ား ထြက္ေပၚ လာခပါသည္။

ၾသစေၾတးလ် အမ်ိဳးသား တကၠသိုလ္မွ ပင္မလာဂတ္မန္း (Pamela Gutman) သည္လည္း ပါရဂူဘြဲ႕ အတြက္ 'ေခတ္ဦးရခိုင္' Ancient Arakan စာတမ္းကို ၁၉၇၆ ခုႏွစ္တြင္ တင္သြင္းခသည္။ ရခိုင္ ဒဂၤါးမ်ားႏွင့္ ပတ္သက္၍ ျမန္မာဘာသာျဖင့္ ရခိုင္ပ႑ိတ္ ဦးဦးသာထြန္း၏ (ေဝသာလီေခတ္ ဒဂၤါးမ်ား) ေဆာင္းပါးကို ျပည္ေထာင္စု ယဥ္ေက်းမႈ စာေစာင္၊ အတြဲ ၄၊ အမွတ္ ၂ (ဧၿပီ ၁၉၆၃) ႏွင့္ ဦးေအာင္သာဦး၏ 'ရခိုင္ဒဂၤါးသမိုင္း'ကို ရခိုင္တန္ေဆာင္ မဂၢဇင္း (၁၉၇၂) တြင္ တြိ႕ႏိုင္ပါသည္။

ဦးစံသာေအာင္၏ 'ရခိုင္ဒဂၤါးမ်ား' စာအုပ္တြင္ အခန္း ၁ဝ ခန္းခြဲ၍ ျပဳစုထားသည္။ အခန္း (၁) တြင္ ဒဂၤါးမ်ား ေပၚေပါက္လာေရး၊ အခန္း (၂) တြင္ ေရွးေဟာင္း ရခိုင္ဒဂၤါးမ်ား၊ အခန္း (၃) တြင္ ရခိုင္ ေဝသာလီ ဒဂၤါးမ်ားကို ရခိုင္ ရာဇဝင္မ်ားႏွင့္ ညႇိျခင္း၊ အခန္း (၄) တြင္ အာနႏၵစ႑ႏၵမင္း ေက်ာက္စာပါ ေရွးမင္းမ်ား၊ အခန္း (၅) တြင္ မဂၤလာ အမွတ္လကၡဏာပံုမ်ား၊ အခန္း (၆) တြင္ မဂၤလာ အမွတ္လကၡဏာပံုမ်ား မပါေသာ ရခိုင္ဒဂၤါးမ်ား၊ အခန္း (၇) တြင္ ေျမာက္ဦးမင္းဆက္မ်ား၏ အတၴဳပၸတၲိ အက်ဥ္း၊ အခန္း (၈) တြင္ ေျမာက္ဦး မင္းဆက္မ်ား၊ အခန္း (၉) တြင္ ဒဂၤါးစာမ်ား ဖတ္ရန္ ဗ်ည္းႏွင့္ သရမ်ား၊ အခန္း (၁ဝ) တြင္ ျပဳလုပ္ေသာ ပစၥည္း၊ အ႐ြယ္အစားႏွင့္ အေလးခ်ိန္႐ို႕ပါဝင္သည္။ ေနာက္ဆက္တြဲ အျဖစ္ ရခိုင္ဒဂၤါး ၁၄၈ ျပား၏ ဓာတ္ပံုမ်ား ပါသည္။ ထုိ႔ေၾကာင့္ ဦးစံသာေအာင္၏ 'ရခိုင္ဒဂၤါးမ်ား' စာအုပ္ ထြက္ေပၚလာေသာ အခါ ပညာေရး တကၠသိုလ္ လက္ေထာက္ ကထိက ဦးတိုးလွ (တကၠသိုလ္မ်ား သမိုင္းသုေတသန ဦးစီးဌာန၊ ဒုတိယ ၫႊန္ၾကားေရးမွဴးခ်ဳပ္ ေဒါက္တာ တိုးလွ) က တကၠသိုလ္ ပညာပေဒသာ စာေစာင္တြင္ -

"… မစၥတာ ဒူ႐ြိဳင္ဆယ္ စီစဥ္ေသာ ဖယ္ယာျပတိုက္ဟိ'ဒဂၤါးမ်ားစာရင္း' ေခၚ စာအုပ္ႏွင့္ ဆာ အသာဖယ္ယာ ျပဳစုေသာ 'ရခိုင္၊ ပဲခူးႏွင့္ ျမန္မာႏိုင္ငံ ဒဂၤါးမ်ား' ဟူေသာ စာအုပ္႐ို႕ကို ပံုႏွိပ္ၿပီး ျဖစ္ေသာ္လည္း ယင္းစာအုပ္႐ို႕မွာ အဂၤလိပ္ဘာသာျဖင့္ ေရးသားထား၍ လြန္စြာလည္း ေရွးက်၍ နိန္ေသာ စာအုပ္မ်ား ျဖစ္ေခ်သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ အနည္းဆံုး ျမန္မာႏိုင္ငံေတာ္ အတြင္း၌ ေရွးက သြန္းခတ္ ထုတ္လုပ္ခေသာ ဒဂၤါးမ်ား အေၾကာင္းကို ျမန္မာဘာသာ၊ အဂၤလိပ္ဘာသာတို႔ျဖင့္ အသစ္ ထပ္မံ ေရးသား ျပဳစုရန္ လိုအပ္ေပသည္။"

အထက္ပါ စာပုိဒ္ကို ေရွးေဟာင္း သုေတသန ၫႊန္ၾကားေရးဝန္၏ ၁၉၅၇-၅၈ ခုႏွစ္အတြက္ ႏွစ္ခ်ဳပ္ အစီရင္ခံစာ (စာ-၄) မွ ထုတ္ႏုတ္ ေဖာ္ျပပါသည္။

"ေ႐ႊငံုးမင္း အၿမီးေမွ်ာ္သလုိ အႏွစ္ ၂ဝ ေစာင့္ေမွ်ာ္ခဲ့ပါၿပီ။ မေပၚလာေသးတကား။ မေမွ်ာ္လင့္ေသာ ေနရာမွ ေမွ်ာ္လင့္ မွန္းဆ ၾကည့္ႏိုင္တတ္သည္ထက္ ပို၍ေကာင္းေသာ၊ ရခိုင္ဒဂၤါး သမိုင္း က်မ္းတေစာင္ ထြက္ေပၚလာေပၿပီ။ ယင္းကား ဦးစံသာေအာင္၏ 'ရခိုင္ဒဂၤါးမ်ား' ပင္တည္း။
“ ေရွးေဟာင္း ဒဂၤါးတျပားသည္ ေခတ္တေခတ္၏ စီးပြားေရး၊ လူမႈေရး၊ ႏိုင္ငံေရး၊ စာပီ အႏုပညာႏွင့္ ကိုးကြယ္ ယံုၾကည္မႈ ဆိုင္ရာ ယဥ္ေက်းမႈႀကီး တရပ္လံုးကို လႊမ္းျခံဳထားရကား အမ်ိဳးသား သမိုင္းကို သိလုိသူတိုင္း ဒဂၤါးသမိုင္းကို ေလ့လာၾကရမည္ ျဖစ္ပါသည္။ ျမန္မာႏိုင္ငံတြင္ ထိုသို႔ေသာ သမိုင္းအတြက္ ဦးစံသာေအာင္၏ 'ရခိုင္ဒဂၤါးမ်ား' သည္ ပုဗၺမဂၤလာပင္ ျဖစ္ေတာ့သည္။ သကၠတဘာသာ ကြၽမ္းဝင္လိုသူမ်ား၊ ေရွးေဟာင္း အကၡရာ လက္ေရးပညာကို ေလ့လာလိုသူမ်ား၊ သမိုင္းပညာသွ်င္မ်ား၊ ေဘာကေဗဒ ပညာရွင္မ်ား စသည္႐ို႕ ေလ့လာထိုက္သည့္ က်မ္းတဆူ ျဖစ္သည္" ဟု လိႈက္လႈိက္လွဲလွဲ ႀကိဳဆို ေဝဖန္ထားပါသည္။

ဦးစံသာေအာင္၏ ေနာက္ဆံုးလက္ရာမွာ ၁၉၇၉ ခုႏွစ္တြင္ အဂၤလိပ္ဘာသာျဖင့္ ပံုႏွိပ္ ထုတ္ဝီခေရ ေခတ္ေဟာင္း ရခိုင္ ဗုဒၶ အႏုပညာလက္ရာမ်ား 'The Buddhist Art of Ancient Arakan' စာအုပ္ ျဖစ္သည္။ ဤစာအုပ္တြင္ ေအဒီ ၈ ရာစု အာနျႏၵမင္း မတိုင္မီ ရခိုင္ ရာဇဝင္လာ မင္းဆက္မ်ားကို ေခတ္သံုးေခတ္ ပိုင္းျခား၍ မင္းဆက္ ဇယားမ်ားႏွင့္ တင္ျပသည္။ ထို႔ေနာက္ ဓညဝတီႏွင့္ ေဝသာလီၿမိဳ႕ေဟာင္း႐ို႕ကို ေျမပံုအၫႊန္းႏွင့္ အေသးစိတ္ ေလ့လာ တင္ျပထားသည္။ ထိုမွတဆင့္ ရခိုင္ေဒသမွ တူးေဖာ္ တြိ႕ရေသာ ဗုဒၶ ယဥ္ေက်းမႈ ဆိုင္ရာ ႐ုပ္ပြားေတာ္မ်ား၏ မုျဒာဟန္ အမ်ိဳးမ်ိဳးကို ေဆြးေႏြး တင္ျပသည္။ ထို႔ျပင္ ထူးျခားေသာ မကိုဋ္ေဆာင္း ႐ုပ္ပြားေတာ္မ်ားႏွင့္ ျပည့္ၿဖိဳးဟန္ (ဗိုက္ပူ) ႐ုပ္ပြားေတာ္မ်ားကို ေလ့လာ ယွင္းလင္းထားသည္။ ဗုဒၶ ႐ုပ္ပြားေတာ္မ်ား အျပင္ ရခိုင္ ေရွးေဟာင္းဒဂၤါးမ်ား၊ အုတ္ခြက္မ်ား၊ ေၾကးနီျပား၊ ေၾကးေခါင္းေလာင္းႏွင့္ ေၾကးဆီမီးတိုင္ ႐ုပ္တု အမ်ိဳးမ်ိဳး ဓာတ္ပံု၊ ေျမပံု၊ ေက်ာက္စာ မိတၲဴမ်ား ပါဝင္ရာ ေခတ္ဦးရခိုင္ ဗုဒၶ အႏုပညာႏွင့္ ပတ္သက္၍ အားရဖြယ္ က်မ္းတေစာင္ဟု ပညာသွ်င္မ်ားက သံုးသပ္ခသည္။

ဦးစံသာေအာင္ကို အဖ အၿငိမ္းစား စက္ရွင္ တရားသူႀကီး ဦးသာဇံဦး (K.S.M., A.T.M.) ႏွင့္ အမိ ေဒၚမဘု ႐ို႕မွ ၁၉၂၅ ခုႏွစ္၊ ေဖေဖာ္ဝါရီ ၂၇ ရက္နိန္႔တြင္ ဖြားျမင္သည္။ မိခင္မွ ကိုလိုနီေခတ္ဦး အလြန္ ထင္ရွားေသာ ရခိုင္သူေဌးႀကီး ဦးရဲေက်ာ္သူ၏ အႏြယ္ ျဖစ္သည္။

ငယ္စဥ္က ရန္ကုန္ တီတီစီေက်ာင္း၊ သာယာဝတီ၊ ျမင္းျခံ၊ စစ္ေတြ အစိုးရ စာသင္ေက်ာင္းမ်ားတြင္ ပညာသင္၍ ၁၉၄ဝ ျပည့္ႏွစ္တြင္ တန္းျမင့္ ေက်ာင္းထြက္ စာေမးပြဲကို စစ္ေတြ အစိုးရ အထက္တန္းေက်ာင္းမွ ေအာင္ျမင္သည္။ ႐ူပေဗဒႏွင့္ ဓာတုေဗဒ ဘာသာရပ္မ်ားတြင္ ဂုဏ္ထူးရသည္။ ၁၉၄ဝ-၄၁ ခုႏွစ္တြင္ ရန္ကုန္ တကၠသိုလ္၊ ၁၉၄၅-၄၇ ခုႏွစ္တြင္ ကာလကတၲား တကၠသိုလ္႐ို႕တြင္ ပညာသင္ၾကား၍ ၁၉၄၉ ခုႏွစ္တြင္ ရန္ကုန္ တကၠသိုလ္မွ ဘီအက္စ္စီ ႐ူပေဗဒ ဂုဏ္ထူးတန္းကို ပထမ အဆင့္မွ ေအာင္ျမင္သည္။ ၁၉၅၄ ခုႏွစ္တြင္ အေမရိကန္ ျပည္ေထာင္စု ဟားဗတ္ တကၠသိုလ္မွ မဟာသိပၸံဘြဲ႕ (A.M.) ကို ႐ူပေဗဒျဖင့္ ရခသည္။

၁၉၅ဝ-၅၁ ခုႏွစ္တြင္ ရန္ကုန္ တကၠသိုလ္ ႐ူပေဗဒဌာန သ႐ုပ္ျပဆရာ၊ ၁၉၅၁-၅၄ တြင္ လက္ေထာက္ကထိက၊ ၁၉၅၄-၆၄ တြင္ ကထိက၊ ၁၉၆၄-၇ဝ ပါေမာကၡ၊ ၁၉၇ဝ-၇၂ တြင္ တကၠသိုလ္မ်ား အုပ္ခ်ဳပ္ေရး႐ံုး ၫႊန္ၾကားေရးမွဴး၊ ၁၉၇၂-၈၁ ခုႏွစ္တြင္ ၫႊန္ၾကားေရးမွဴးခ်ဳပ္ တာဝန္မ်ား ထမ္းေဆာင္ခသည္။ ၁၉၄၈ ခုႏွစ္၊ ရခိုင္ ေက်ာင္းသူ ေက်ာင္းသားမ်ား အသင္း ဥကၠ႒၊ ရခိုင္တန္ေဆာင္ အဂၤလိပ္စာ အတိုင္ပင္ ခံစာတည္း၊ ၁၉၆၆-၇ဝ တြင္ တကၠသိုလ္မ်ား တိုင္းရင္းသား စာပီႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈ ေကာ္မတီ ဒုတိယ ဥကၠ႒၊ ၁၉၇ဝ-၈၁ ခုႏွစ္တြင္ နာယက၊ တကၠသိုလ္မ်ား အားကစား အဖြဲ႕ ဥကၠ႒၊ ျမန္မာႏိုင္ငံ သုေတသန အသင္း အမႈေဆာင္၊ သုေတသန လုပ္ငန္းမ်ား ဆိုင္ရာ မူဝါဒအဖြဲ႕ အတြင္းေရးမွဴး၊ တကၠသိုလ္ ပညာပေဒသာ စာေစာင္ႏွင့္ တကၠသိုလ္ သုေတသန စာေစာင္ အုပ္ခ်ဳပ္မႈ စာတည္းအဖြဲ႕ ဥကၠ႒၊ ရန္ကုန္ တကၠသိုလ္ ႐ူပေဗဒဌာန ဂုဏ္ထူးေဆာင္ ပါေမာကၡ အျဖစ္ ေဆာင္႐ြက္ခပါသည္။ ပထမအႀကိမ္ႏွင့္ ဒုတိယအႀကိမ္ ျပည္သူ႔ လႊတ္ေတာ္ ကိုယ္စားလွယ္ အျဖစ္ ရခိုင္ျပည္နယ္ စစ္ေတြ မဲဆႏၵနယ္မွ ေ႐ြးခ်ယ္ ခံရသည္။

၁၉၅၄-၇ဝ ခုႏွစ္ အတြင္း အိႏၵိယ၊ တ႐ုတ္၊ ၾသစႀတီးယား႐ို႕တြင္ က်င္းပေသာ အဏုျမဴ စြမ္းအင္ဆိုင္ရာ ေဆြးေႏြးပြဲမ်ား တက္ေရာက္၍ ၁၉၆၄ ခုႏွစ္၊ တ႐ုတ္ျပည္ ပီကင္းတြင္ က်င္းပေသာ အျပည္ျပည္ ဆိုင္ရာ သိပၸံပညာရွင္မ်ား ႏွီးေႏွာ ဖလွယ္ပြဲတြင္ Aims and Paractice of Physics Teaching in Burma (Myanmar) စာတမ္းကို တင္သြင္းခသည္။ ပညာေရး ေလ့လာေရး ခရီးစဥ္ျဖင့္ ဂ်ပန္ႏိုင္ငံ (၁၉၇၃)၊ အေမရိကန္ျပည္ေထာင္စု (၁၉၇၅)၊ ဆိုဗီယက္ယူနီယံ (၁၉၇၇) ႏိုင္ငံမ်ားသို႔ လားေရာက္ခသည္။

ပံုႏွိပ္ ထုတ္ဝီခေသာ သိပၸံပညာ ဆိုင္ရာ စာအုပ္မ်ားမွာ ေဒါက္တာ ေမာင္ေမာင္ခႏွင့္ တြဲ၍ 'အေျချပဳ ႐ူပေဗဒ' (၄ တြဲ) (၁၉၇၁)၊ '႐ူပေဗဒအေၾကာင္း သိေကာင္းစရာ' (၁၉၇၁)၊ 'ကြန္ပ်ဴတာ' (၁၉၇၃)၊ 'အက္တမ္ႏွင့္ ႏ်ဴကလီးယား စြမ္းအင္' (၁၉၇၄) ႐ို႕႐ြီးသား၍၊ '႐ူပေဗဒအေၾကာင္း သိေကာင္းစရာ' စာအုပ္ျဖင့္ ၁၉၇၁ ခုႏွစ္၊ အမ်ိဳးသား စာပီဆုကို သိပၸံႏွင့္ အသံုးခ် ဘာသာရပ္ အတြက္ ရခသည္။ စာေပဗိမာန္မွ ဦးေဆာင္ က်င္းပေသာ သိပၸံ စာပီ ႏွီးေႏွာ ဖလွယ္ပြဲတြင္ 'လူထုအတြက္ သိပၸံစာပီ' စာတမ္း တင္သြင္း၍ ပံုႏွိပ္ ထုတ္ဝီခသည္။ အဂၤလိပ္ဘာသာျဖင့္ ထုတ္ဝီေသာ Working People's Daily, The Guardian ႐ို႕တြင္ ႐ူပေဗဒ သိပၸံပညာ ေဆာင္းပါးမ်ားႏွင့္ ရခိုင္သမိုင္း အႏုပညာ ေဆာင္းပါးမ်ားကို အဂၤလိပ္ဘာသာျဖင့္ အမ်ားအျပား႐ြီးသားခသည္။ အခ်ိဳ႕မွာ စာအုပ္ အျဖစ္ ထုတ္ဝီရန္ က်န္ရွိနိန္သီးသည္။ သာဓက ျပရေသာ္ ဂါဒီးယန္း သတင္းစာတြင္႐ြီးသားခေသာ ရခိုင္ မဟာမုနိ ဘုရားသမိုင္း (Legend of Mahamuin) ျဖစ္သည္။

ဦးစံသာေအာင္သည္ ဌာနဆိုင္ရာ လုပ္ငန္းမ်ား၊ ေရွးေဟာင္း ရခိုင္သမိုင္း ယဥ္ေက်းမႈ ဆိုင္ရာ သုေတသန လုပ္ငန္းမ်ား ေဆာင္႐ြက္နီစဥ္ ၁၉၈၁ ခုႏွစ္၊ ေမ ၂၅ ရက္နိန္႔တြင္ ႐ုတ္တရက္ ကြယ္လြန္ခပါသည္။

(ရခိုင့္ အမ်ိဳးသားေရး ႏိုင္ႏိုင္)
ဆရာေတာ္သည္ ၁၂၆၄ ခု၊ ဝါဆိုလဆုတ္ ၁၀ ရက္၊ အဂၤါနိန္႔ ညဇာဖက္ ၇ နာရီအခ်ိန္၊ စစ္ေတြခ႐ိုင္၊ မင္းျပားၿမိဳ႕နယ္၊ ျပည္သွ်င္တိုက္၊ ရင္းဘြယ္႐ြာ၌ ဖြားျမင္ေတာ္မူ၏။ ဦးခ်စ္ျဖဴ၊ ေဒၚေ႐ႊရင္႐ို႕၏ တစ္ဦးတည္းေသာ သားျဖစ္၍ ငယ္နာမည္မွာ ေမာင္ခ်စ္ထြန္းဦးျဖစ္သည္။ ေျခာက္ႏွစ္သားအ႐ြယ္ကပင္ မိဘႏွစ္ပါးက ရင္းဘြယ္ဆရာေတာ္ႀကီးထံ၌ အပ္ႏွံ၍ ပညာသင္ၾကားသည္။ အသက္ဆယ္ႏွစ္ေျမာက္တြင္ မိဘႏွစ္ပါးႏွင့္အတူ ကန္းနီ႐ြာသို႔ ေျပာင္းေ႐ြ႕ျပီး ကမ္္းနီဆရာေတာ္ထံ၌ ဆက္လက္ပညာသင္ၾကားလွ်က္ ၁၃ အ႐ြယ္ ၁၂၇၇ ခုသို႔ေရာက္ေသာအခါ သွ်င္သာမေဏအျဖစ္ျဖင့္၊ သၿဂၤိဳဟ္စေသာ အၿခီခံပါဠိ စာပီတိကို သင္ၾကားတတ္ေျမာက္ခသည္။ ၁၂၈၃ ခုႏွစ္၊ ကဆုန္လ အသက္ ၁၉ ႏွစ္ျပည့္ခါနီးမွာ ပခုကၠဴၿမိဳ႕သို႔ လားေရာက္၍ အ႐ွိတိုက္ေခၚ မဟာဝိဇယာရာမတိုက္၊ ေျမာက္တန္းလွ်ား ေက်ာင္း၌ ဂႏၱဝါစက စာခ်ဆရာေတာ္ ဦးစႏၵႏွင့္ ဦးသီလ႐ို႕ထံ ပရိယတၱိစာပီက်မ္းဂန္တိကို သင္ၾကားဆည္းပူးခသည္။

၁၂၈၃ ခု၊ တပို႔တြဲ႔လ၌ မဟာဝိဇယာရာမ ေက်ာင္းတိုက္၊ ဆရာေတာ္ႀကီးဦးဇဝနကို ဥပဇၥ်ာယ္ျပဳ၍ ဥပသမၸဒကံျဖင့္ ပဥၨင္းတက္သည္။ ၁၂၈၅ ခုတြင္ ဦးစိႏၱာသည္ မိမိအား စာခ်ပီးခေသာ သံဃာေတာ္မ်ားႏွင့္အတူ မႏၱေလးၿမိဳ႕သို႔ လားေရာက္၍ ၃ ႏွစ္တိုင္တိုင္ ဆက္လက္ကာ ပရိယတၱိစာပီက်မ္းဂန္မ်ားကို သင္ၾကားပို႔ခ်ခသည္။ ၁၂၉၁ ျပည့္တပို႔တြဲလတြင္ မိမိ၏ နီရင္းေဒသ ကမ္းနီေက်း႐ြာဆရာေတာ္ဘုရားထံသို႔ ျပန္ၾကြေတာ္မူခသည္။ ၁၂၉၁ ခု၊ ဝါဆိုလဆန္း ၁၄ ရက္သို႔ေရာက္ေသာအခါ ကြဲျပားနီေသာ ေက်ာက္ငႏြား႐ြာကို အုပ္ထိန္းကာ ထို႐ြာေက်ာင္းေဟာင္းသို႔ ေျပာင္းေ႐ႊ႕သတင္းသံုးရမည္ဟူေသာ ဆရာေတာ္ဘုရား၏ အမိန္႔ကို နာခံလွ်က္ ေက်ာက္ငႏြား႐ြာ၌ ေက်ာင္းထိုင္ဆရာေတာ္အျဖစ္ကို ခံယူပါသည္။
ေက်ာင္းထိုင္ဆရာေတာ္အျဖစ္ျဖင့္ ဦးစိႏၱာသည္ စာပီပရိယတၱိကို သင္ၾကားပို႔ခ်လွ်က္နီစဥ္မွာပင္ ေတာင္သူလယ္သမားဘဝ အလုပ္သမားလူတန္းစားဘဝတိကို ၾကြီကြဲဖြယ္ရာ တြိ႔ျမင္ရလာျခင္းေၾကာင့္ ဆင္းရဲပန္ပန္းရျခင္း၏ အေၾကာင္းရင္းကို ႐ွာဖြီေသာအခါ နယ္ခ်ဲ႕အရင္းသွ်င္ႏွင့္
ၿမီသွ်င္ႀကီးရုိ ့၏ သြီးစုပ္မႈပင္ဟု သိျမင္လာသျဖင့္ သာသနာသည္ ဒါယကာအေပၚ၌ တည္သည္။ ဒါယကာပင္ပန္းက သာသနာညွဳိးႏြမ္းလိမ့္မည္ဟု ဒါယကာေတာင္သူလယ္သမား အလုပ္သမားရုိ ့၏ ဘဝကို ျမွင့္တင္လိုေသာေၾကာင့္ စစ္ေတြၿမိဳ႕သို႔ၾကြေရာက္ၿပီးလွ်င္၊ အထက္တန္း႐ွိနီ ဦးျမထြန္း၊ ဦးေက်ာ္ခိုင္၊ ဦးထြန္းစိန္ (နႏၵမာလာ) ၊ ဦးဘိုးခိုင္၊ ဦးေအာင္သာဦး အစဟိေသာ ပုဂၢိဳလ္မ်ားႏွင့္ တိုင္ပင္လွ်က္ ရခိုင္တိုင္းလံုးဆိုင္ရာ ႀကီးပြားေရးအဖြဲ႔ခ်ဳပ္ကို ၁၂၉၂ ခု၊ တန္းေဆာင္မုန္းလ၌ စတင္ဖြဲ႔စည္းခသည္။ ယင္းအခ်ိန္မွစ၍ ဆရာေတာ္ ဦးစိႏၱာသည္ ဆရာေတာ္ ဦးပညာသီဟႏွင့္ တြိဆံုကာ အဖြဲ႔ခ်ဳပ္၏ နာယကမ်ားအျဖစ္ျဖင့္ အားႀကိဳးမာန္တက္ အရင္းသွ်င္ နယ္ခ်ဲ႕စနစ္ကို တိုက္ဖ်က္လာခကတ္ပါသည္။ ဆရာေတာ္ဦးစိႏၱာသည္ ေတာင္သူလယ္သမားရုိ ့အား အၿခီခံက်က် ပညာပီးစည္း႐ံုးကာ ၁၂၉၂ ခု၊ တေပါင္းလတြင္ ေျမပံုၿမိဳ႕နယ္၊ ေက်ာက္ငႏြားေက်း႐ြာ၌တႀကိမ္၊ ၁၂၉၃ ခု၊ တန္းေဆာင္မုန္းလတြင္၊ မင္းျပားၿမိဳ႕နယ္ ကမ္းနီေက်း႐ြာ၌တႀကိမ္၊ ၁၂၉၄ ခုႏွစ္၊ ကဆုန္လတြင္ ေျမပံုၿမိဳ႕နယ္ ၾကာအင္းေတာင္ေက်း႐ြာ၌တႀကိမ္၊ ရခိုင္တိုင္းလံုးဆိုင္ရာ ႀကီးပြားေရးအဖြဲ႔ခ်ဳပ္၏ ညီလာခံကို ျပဳလုပ္ကာ ဦးစီးနာယကအျဖစ္ျဖင့္ ေဆာင္႐ြက္ခပါသည္။ ထိုစဥ္အခါက ႏိုင္ငံေရးေဟာေျပာပြဲမ်ားသို႔ တက္ေရာက္ရန္ကုိမဆိုထားႏွင့္ နယ္ခ်ဲ႕ဆန္႔က်င္ေရးကို လီသံမွ်ပင္ မေျပာရဲေသာအခ်ိန္ျဖစ္ေသာ္လည္း ညီညာခံတိုင္း၌ လူငါးေထာင္ခန္႔မွ် တက္ေရာက္ခကတ္သည္မွာ ဆရာေတာ္ဦးစိႏၱာ၏ လယ္ယာၿမီေတာ္လွန္ေရး ပညာပီးစည္း႐ံုးမႈ၏ ေအာင္ျမင္ခ်က္ပင္ျဖစ္ပါသည္။ ထိုေၾကာင့္ ေတာင္လယ္သမားမ်ား ႏိုးၾကားလာခကတ္သည္။ မိမိ႐ို႕၏ ဆင္းရဲတြင္းနက္ရျခင္းအေၾကာင္းရင္းကို သိျမင္လာကတ္၏။ နယ္ခ်ဲ႕အရင္းသွ်င္စနစ္၊ ၿမီသွ်င္စနစ္႐ို႕ကိုၿဖိဳဖ်က္ တြန္းလွန္ပစ္ကတ္ရမည္ကို သိနားလည္လာၾက၍ ႏိုးၾကားအံုၾကြလာခကတ္၏။ စည္း႐ံုးညီညြတ္လာခကတ္၏။
ထို႔ကဲ့သို႔ တစ္တိုင္းလံုးအုံ႔ႀကြႏုိးႀကားစည္းရုံးညီညြတ္လာေသာ အခ်ိန္ ၁၂၉၉ ခုႏွစ္တြင္ ဆရာေတာ္ ဦးစိႏၱာ၏ တာ၀န္ပီးခ်က္ျဖင္႔ ဆရာစံထြန္းေအာင္ႏွင္႔ ဦးစံေရႊ၊ ဦးဘစံ႐ုိ႕ ရြီးဆြဲေသာ အဖြ႔ဲစည္းမ်ည္းအရ မင္းၿပားညီလာခံ က်င္းပစဥ္မွာပင္ ဦးေအာင္ထြန္းဦး၊ မင္းၿပား ( ဒုိ႔လက္႐ုံး) ႏွင္႔ ဦးဘစံ႐ုိ႕ ေဂါင္းေဆာင္ကာ တုိင္းရင္းသားအစည္းအ႐ုံးတစ္ခု ေပၚေပါက္လာခ၏။ ထုိအခါတြင္ နယ္ခ်ဲ႕အရင္းသွ်င္စနစ္ကုိ တုိက္ဖ်က္ရာ၌ အမ်ဳိးသားစည္း႐ုံးညီညြတ္မႈ၏ အဓိက အေရးႀကီးပုံကုိ ေကာင္းစြာသိၿမင္ေတာ္မူေသာ ဆရာေတာ္ဦးစိႏၱာသည္ ဆရာေတာ္ဦးပညာသီဟႏွင္႔တြဲ၍ တစ္ခုတည္းေသာအစည္းအ႐ုံးႀကီး ၿဖစ္ေျမာက္ေရးကုိ ႀကဳိးပမ္းခရာ ၁၂၉၉ ခု၊ နတ္ေတာ္လ အတြင္းတြင္ စစ္ေတြၿမဳိ႕ ၊ တန္းခုိးဆရာေတာ္ဘုရားေက်ာင္း၌ ႏွစ္ဖက္ေသာအစည္းအ႐ုံးမွ ကုိယ္စားလွယ္မ်ားႏွင္႔ မ်က္ႏွာစုံညီ ေဆြးေႏြး ညွိႏွဳိင္းကာ “ ရခုိင္တုိင္းလုံးဆုိင္ရာ တုိင္းရင္းသားအစည္းအ႐ုံး”ဟု အညီအညြတ္တည္ေထာင္ၾကၿပီး နယ္ခ်ဲ႕အရင္းသွ်င္စနစ္ တုိက္ဖ်က္ေရးအင္အားကုိ တည္ေထာင္္သည္။
တစ္ခုတည္းေသာနယ္ခ်ဲ႕အရင္းသွ်င္စနစ္တုိက္ဖ်က္ေရး အင္အားစုျဖစ္ေသာ ရခုိင္တုိင္းလုံးဆုိင္ရာ တုိင္းရင္းသားအစည္းအ႐ုံးႀကီး၏ ညီလာခံကုိ ၁၃၀၁ ခု ကဆုန္လတြင္ ေပါက္ေတာၿမဳိ႕၌က်င္းပၿပီး ေတာင္သူလယ္သမား လူတန္းစားတုိ္က္ပြဲ လမ္းစဥ္ကုိ ျပတ္ျပတ္သားသား ေဖာ္ထုတ္ခ်မွတ္လီသည္။ “ ၿမီသွ်င္စနစ္ဖ်က္သိမ္းေရး” အဆုိႏွင္႔ “ ရခုိင္ျပည္အပါအ၀င္ ျမန္မာတၿပည္လုံး လုံး၀ လြတ္လပ္ေရးခ်က္ခ်င္းပီးအဆုိ” ႐ုိ႕ကုိ ထုိညီလာခံ၌ တညီတညြတ္တည္း ဆုံးျဖတ္ႀကၿပီး ရခုိင္တစ္တုိင္းလုံး အျပင္းအထန္ စည္း႐ုံးခကတ္ပါသည္။ ညီလာခံအျပီး နံယုန္လတြင္ နာယကဆရာေတာ္မ်ားျဖစ္ေသာ ဦးစိႏၱာႏွင့္ ဦးပညာသီဟရို႕အား နယ္ခ်ဲ႕အစိုးရရို႕က ဖမ္းဆီးျပီး ဆရာေတာ္အား အလုပ္ၾကမ္းနန္႔ ၁၈ လေထာင္ဒဏ္ အျပစ္ပီးခံခရလီသည္။
ဒုတိယကမၻာစစ္ၾကီး ျဖစ္လာေသာ ၁၃၀၃ ခုနွစ္ေနာက္ပိုင္းတြင္ ဆရာေတာ္ ဦးစိႏၱာသည္ ဆရာေတာ္ဦးပညာသီဟႏွင့္အတူ လက္နက္ကိုင္ မ်ိဳးခ်စ္တပ္မ်ား ဖြဲ႕စည္းျပီး နယ္ခ်ဲ႕အဂၤလိပ္ရို႕အား ေတာ္လွန္ခပါသည္။
ထို႔ေၾကာင့္ ၁၃၀၄ ခု ကဆုန္လတြင္ ဗိုလ္ရန္ေအာင္တပ္မ်ား ရခိုင္စစ္ေၾကာင္း ခ်ီတက္လာေရအခါ သစၥာေဖာက္္မ်ားေၾကာင့္ ဆရာေတာ္သည္ အဖမ္းခံရကာ အသက္စိုးရိမ္
ရေရအထိျဖစ္ခပါေရ။
၁၃၀၅ ခုႏွစ္စတြင္ ဆရာေတာ္သည္ ရခိုင္တိုင္းလံုးဆိုင္ရာ တိုင္းရင္းသားအစည္းအ႐ံုး ကိုယ္စားလွယ္အျဖစ္ ရန္ကုန္သို႔ဆင္းကာ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းႏွင့္ ဆက္ၿပီး ဖက္ဆစ္ေတာ္လွန္ေရးအတြက္ စတင္စီစဥ္လီသည္။ ထိုႏွစ္တန္းခူးလဆုတ္ ၁၀ ရက္နိန္႔တြင္ ေျမပံုၿမိဳ႕ပိုင္ႏွင့္ ေက်ာက္ျဖဴခ႐ိုင္ဝန္႐ို႕၏ သစၥာေဖာက္သတင္းပီးမႈေၾကာင့္ ဆရာေတာ္ဦးစိႏၱာသည္ ဖက္ဆစ္ဂ်ပန္႐ို႕၏ ဖမ္းဆီးျခင္းကို ခံရျပန္လီသည္။ ဖက္ဆစ္ဂ်ပန္မ်ားသည္ ဆရာေတာ္အား ေၾကာက္မက္ဖြယ္ရာ နည္းအမ်ဳိးမ်ဳိးျဖင့္ လူမဆန္စြာ ညွဥ္းပန္းႏွိပ္စက္ၿပီး ရခိုင္တိုင္းႏွင့္ ျမန္မာျပည္ဖက္ဆစ္ေတာ္လွန္းေရးေဂါင္းေဆာင္မ်ားႏွင့္ အစီအစဥ္မ်ားကို မိန္းျမန္းခရာ ဆရာေတာ္သည္ ေတာ္လွန္ေရးအေၾကာင္းမေျပာ သစၥာေစာင့္ထိန္းခပါသည္။ ဝါဆိုလဆန္း ၆ ရက္နိန္႔တြင္ ဂ်ပန္တိက လက္ေလွ်ာ့ၿပီး လႊတ္ပီးခေသာ္လည္း ဖက္ဆစ္ဂ်ပန္ရုိ ့၏ ႏွိပ္စက္ေသာဒဏ္ေၾကာင့္ က်န္းမာေရးအႀကီးအက်ယ္ ခ်ဳိ႕ယြင္းခပါသည္။ သို႔ေသာ္ ဆရာေတာ္သည္ ေနာက္မဆုတ္ဘဲ အင္တိုက္အားတိုက္ ဆက္လက္ေဂါင္းေဆာင္မႈပီးခရာ ဂန္႔ေဂါတိုက္ပြဲသည္ ကမၻာေက်ာ္တုိက္ပြဲျဖစ္သည္။
၁၃၀၆ ခုႏွစ္ ဂ်ပန္ေတာ္လွန္ေရးအၿပီးတြင္ နယ္ခ်ဲ႕အဂၤလိပ္မ်ားျပန္ဝင္လာျပန္ရာ ဆရာေတာ္ဦးစိႏၱာသည္ ဖက္ဆစ္ကိုလည္း ေတာ္လွန္မည္၊ အမ်ဳိးသားလြတ္ေျမာက္ေရးအတြက္ လက္နက္မအပ္ဘဲ ဆက္လက္ေတာ္လွန္ျပီး နယ္ခ်ဲ႕အဂၤလိပ္အား ၂ ႏွစ္တိုင္တုိင္ ဆက္လက္ေတာ္လွန္သည္။
၁၃၀၈ ခု၊ တန္းေဆာင္မုန္းလ၌ ရခိုင္ေတာင္စဥ္ကမ္းၿခီတေလွ်ာက္ဟိ လယ္သမား ဆင္းရဲသားလူထုတစ္ရပ္လံုးမွာ နယ္ခ်ဲ႔ ရုိ ႕၏ ႏွိပ္စက္ညွဥ္းပန္းျခင္း၊ ရပ္႐ြာမ်ားကို မီးတိုက္ျခင္း႐ို႕ကို ခံကတ္ရေသာေၾကာင့္ တုိင္းျပည္လြတ္ေျမာက္ေရး၊ အမ်ဳိးသားလြတ္လပ္ေရး၊ ဆရာေတာ္ဦပညာသီဟ၊ ဝန္ႀကီး ဦးေအာင္ဇံေဝ၊ ဝန္ႀကီးသခင္ျမႏွင့္ တိုင္းရင္းသား အစည္းအ႐ံုးေဂါင္းေဆာင္မ်ား႐ို႕သည္ ၾကာအင္းေတာင္ ဆရာေတာ္ေက်ာင္းသို႔ ေရာက္လာကတ္ၿပီးလွ်င္ ဦးစိႏၱာႏွင့္တြိ႔ဆံုေဆြးေႏြးၿပီးေနာက္ ထိုႏွစ္ နတ္ေတာ္လ စတုတၳအပတ္တြင္ ဆရာေတာ္အား လြတ္ၿငိမ္းခ်မ္းသားခြင့္ ေၾကညာလိုက္သျဖင့္ ဆရာေတာ္ဦးစိႏၱာသည္ ေတာခိုရာမွထြက္လာ၍ က်ယ္ျပန္႔ေသာစည္း႐ံုးေရးကို ဆက္လက္ေဆာင္႐ြက္ခလီသည္။
၁၃၀၈ ခု၊ ေႏွာင္းတန္းခူးလ၌ ေျမပံုၿမိဳ႕နယ္တြင္ ဆရာေတာ္ ဦးစိႏၱာ ေဂါင္းေဆာင္ေသာ ျပည္လံုးကၽြတ္ တပ္ေပါင္းစု ညီလာခံကိုက်င္းပခရာ ဖဆပလႏွင့္ ကြန္ျမဴနစ္ပါတီ႐ို႕ကိုပါ ဖိတ္ၾကားခ၏။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း၊ ဦးဘေဆြ ႏွင့္ ကြန္ျမဴနစ္ပါတီ႐ို႕တက္ေရာက္ ပါသည္။ သို႔ေသာ္လည္း ့ အေျခအနီ မညီညြတ္ေၾကာင့္ ညီလာခံမေအာင္ျမင္။
၁၃၀၉ ခု၊ ကဆုန္လဆန္း ၇ ရက္နိန္႔တြင္ ေျမပံုၿမိဳ႕မွ စစ္ေတြၿမိဳ႕သို႔အလား ဦးစိႏၱာသည္ ဘေဘၤာထက္၌ အဖမ္းခံရၿပီးလွ်င္ ကဆုန္လကြယ္နိန္႔ပင္ စစ္ေတြမွ ေလယဥ္္ျဖင့္ ရန္ကုန္မဂၤလာဒံုေလဆိပ္သို႔ ယူေဆာင္လွ်က္ သာယာဝတီေထာင္သို႔ အပို႔ခံခရၿပီးေနာက္ ၁၃၁၀ ခု၊ ေႏွာင္းတန္းခူးလဆန္း ၆ ရက္နိန္႔တြင္ သာယာဝတီေထာင္ကို သူပုန္းတပ္ေပါင္းစုမ်ား ဖြင့္ေသာအခါမွ ဆရာေတာ္သည္ ေထာင္မွလြတ္္လာသည္။
၁၃၁၁ ခု၊ နံယုန္လဆုတ္ ၅ ရက္နိန္႔တြင္ ဒါးလက္ေခ်ာင္းႏွင့္ ၈ ရက္နိန္႔တြင္ ၾကာအင္းေတာင္သို႔ေရာက္လာၿပီး ေတာ္လွန္ေရးကိစၥကို ဆက္လက္ေဆာင္႐ြက္ျပန္ရာ ပါတီႏွင့္လူထု အျမင္ကြဲျပားလာျခင္း၊ ပါတီတြင္းမွာလည္း အခ်င္းခ်င္း အျမင္မတူအယူအဆကြဲျပားလာျခင္း႐ို႕ေၾကာင့္ ထိုကြဲျပားမႈကို လက္နက္ျဖင့္ ေျဖယွင္းကတ္ေသာ အျခီအနီသို႔ပင္ ေရာက္လားပါေရယင္း့ေၾကာင့္ ဆရာေတာ္မွာ ၾကြီကြဲဝမ္းနည္းစြာ တြိ႔ရျပန္၏။ ထိုေၾကာင့္ ပါတီအတြင္း ညီညြတ္ေရး၊ မဟာမိတ္ပါတီ ညီညြတ္ေရးပါတီႏွင့္ လူထုစိတ္ခ်မ္းသာေရးကို ႀကိဳးစားပါသည္သို႔ေသာ္လည္းမေအာင္ျမင္ပါ။ ယင္းသို႔ႀကိဳးစားနီစဥ္မွာပင္ ကမၻာ့ႏိုင္ငံေရး၊ ျမန္မာႏိုင္ေရး အေျခအနီအရ လြတ္လပ္ေရး တည္တံ့ခိုင္ၿမဲေရးႏွင့္ ျမန္မာႏိုင္ငံ အလုပ္သမား၊ လယ္သမားမ်ား စီးပြားေရးအားလံုးညီညြတ္ရန္ လိုအပ္လာသည္ဟု သေဘာေပါက္ယံုၾကည္ျခင္းေၾကာင့္ ပါတီႏွင့္ လူထုကို ပညာပီးၿပီးေနာက္ ၁၃၁၉ ခု၊ တပို႔တြဲလဆန္း ၆ ရက္၊ ၁၉၅၈ ခု၊ ဇန္နဝါရီလ ၂၅ ရက္နိန္႔တြင္ မင္းျပားၿမိဳ႕၌ လက္နက္စြန္႔ပြဲ တစ္ရပ္ကို က်င္းပ၍ ဆရာေတာ္သည္တပည့္မ်ားႏွင့္ ဥဒပေဒတြင္းသို႔ ဝင္ေရာက္လာပါသည္။
ဆရာေတာ္ဦးစိႏၱာအား ဖက္ဆစ္႐ို႕၏ ညွဥ္းပန္းႏွိပ္စက္မႈဒဏ္ ေၾကာင့္ သက္ေတာ္ ၆၂၊ ဝါေတာ္ ၄၂ ဝါေျမာက္တြင္ ၁၃၂၆ ခု၊ နတ္ေတာ္ဆန္း ၁၀ ရက္၊ တနလၤာနိန္႔ နိန္႔ျခင္းဖက္ ၂ နာရီအခ်ိန္တြင္၊ ရန္ကုန္ၿမိဳ႕၊ ငါးထပ္ႀကီးဘုရားလမ္း၊ အမွတ္ ၁၅၂ ၊ သိမ္ကုန္းေက်ာင္းတိုက္၊ ေ႐ႊဘံုသာေက်ာင္းဆရာေတာ္ ဦးရဝိႏၵထံ၌ တည္းခိုဆီးဝါးကုသနီစဥ္မွာပင္ ပ်ံလြန္ေတာ္မူသည္။
ေတာ္လွန္ေရးအစုိးရသည္ ဆရာေတာ္၏စ်ာပနအတြက္ ေငြ ၅၀၀၀ိ ကုိလွဴဒါန္းျပီး ၇ုပ္ၾကြင္းကုိ လည္းတပ္မေတာ္ေလယာဥ္ျဖင့္ ရန္ကုန္မွ စစ္ေတြသုိ႔ ပုိ႔ပီးပါသည္၊ ထုိမွတဆင့္ ေရတပ္မေတာ္ေရယာဥ္ျဖင့္ ေျမပုံျမိဳ ့သုိ႔ ပုို႔ေဆာင္ပီးသည္။
ကိုကား။ဦးေက်ာ္လွဦး (လြတ္လပ္ေရးေမာ္ဂြန္း၀င္ပထမအဆင့္)မွတ္တန္းမွ
(ခြပ္ေဒါင္းနီ(စစ္ေတြ)က အမွတ္၁၄ ရခိုင့္တန္းေဆာင္ စာေစာင္တြင္မွေကာက္ႏုတ္ခ်က္မွာ)္
ေျမပံုျမိဳ ့တြင္ဆရာေတာ္အုပ္ဂူုမွာ ျမက္ပင္မ်ားႏွင့္ေတာထလွ်က္ရွိျပီး ႏြားတင္းကုတ္ပိုင္ျဖစ္နီသည္။ အိုမင္းေဟာင္းႏြမ္းနီေသာအုပ္ဂူတြင္လည္းွဆရာေတာ္၏ မွတ္တမ္းေမာ္ကြန္းထိုးထားျခင္းမရွိ။အမိုးမိုးထားျခင္းမွာလည္းေဟာင္းႏြမ္းျပီးျဖစ္နီေၾကာင္း။ ရီးသားထားပါသည္)။။
........................................
ရခိုင့္အမ်ိဳးသားေရး ႏိုင္ႏိုင္